Esenler ve Bayrampaşa Otogarı Aynı mı? Bir Otogarın Şehir Hafızasındaki Yolculuğu
Geçmişe dönüp baktığımızda bazen bir yapının tarihinden çok, ona verdiğimiz adların şehri nasıl algıladığımızı değiştirdiğini fark ederiz. Esenler Otogarı ile Bayrampaşa Otogarı aynı mı? sorusu da aslında yalnızca bir adres meselesi değil; İstanbul’un büyümesini, göçlerini, ulaşım anlayışını ve şehir hafızasını anlamanın küçük ama oldukça canlı bir örneğidir.
Kısa cevap şudur: Evet, günlük kullanımda Esenler Otogarı veya Bayrampaşa Otogarı denilen yer aynı Büyük İstanbul Otogarı’dır. Ancak otogar idari olarak Bayrampaşa ilçesi sınırları içerisindedir.
bayrampasa.gov.tr
+1
İstanbul’un Otogarları: Sirkeci’den Topkapı’ya
Şehir büyüdükçe otogar da yer değiştirdi
Bugünkü dev terminali anlamak için 1960’lara ve 1970’lere gitmek gerekir. İstanbul’un şehirlerarası otobüs ulaşımı başlangıçta bugünkü gibi tek bir merkezden yönetilmiyordu. Sirkeci ve Laleli çevresi önemli hareket noktalarıydı. 1970’lerden itibaren ise Anadolu ve Trakya yönündeki otobüs işletmeleri Topkapı çevresinde yoğunlaşmaya başladı.
avter.com.tr
İstanbul’un nüfusu büyüdükçe bu yapı yetersiz kaldı. Büyük İstanbul Tarihi kronolojisi de 1971’de Topkapı’da Anadolu Otogarı’nın faaliyete geçtiğini kaydediyor.
İstanbul Tarihi
Buradaki dönüşüm yalnızca ulaşım teknolojisinin gelişmesi değildi. Köyden kente göç, şehirlerarası hareketliliğin artması ve İstanbul’un ekonomik merkez olarak güçlenmesi, otogarları adeta şehrin nabzını tutan mekânlara dönüştürüyordu.
Topkapı neden yetmedi?
1980’lere gelindiğinde Topkapı’daki terminaller İstanbul’un artan otobüs trafiğini karşılamakta zorlanıyordu. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin bugünkü Büyük İstanbul Otogarı için hazırladığı tarihçeye göre, yeni terminal projesi 1987’de belediye ile Uluslararası Anadolu ve Trakya Otobüsçüler Derneği arasında yapılan yap-işlet-devret anlaşmasıyla başladı.
LOTEM
Bu karar, dönemin İstanbul’unu anlamak açısından oldukça önemliydi. Şehir merkezindeki dağınık otobüs hareketlerini daha büyük ve kontrollü bir ulaşım kompleksinde toplamak hedefleniyordu.
1987-1994: Ferhatpaşa Çiftliği’nden Büyük İstanbul Otogarı’na
Şehir dışına doğru genişleyen İstanbul
Yeni terminal için seçilen alan, Bayrampaşa ile Esenler arasındaki Ferhatpaşa Çiftliği çevresiydi. Esenler Belediyesi tarafından yayımlanan tarih çalışmasında yapı, ilk proje aşamalarında “Altıntepe”, “Altıntepsi” ve “Ferhatpaşa Otogarı” adlarıyla da anılıyor. İnşaat 1987 civarında başladı ve yaklaşık yedi yıl sürdü.
Esenler Belediyesi
Bu ayrıntı, bugünkü isim karmaşasının da ipucunu verir. Terminal Esenler’e çok yakın, hatta Esenler’in günlük yaşamıyla güçlü biçimde bağlantılıydı; fakat idari sınır Bayrampaşa tarafında kaldı.
Belgelere dayalı yorum: AVTER’in kurumsal tarihçesi de 1987’de “bugünkü Bayrampaşa’da bulunan İstanbul Otogarı”nın yapılıp işletilmesi için anlaşmaya varıldığını açıkça belirtiyor.
avter.com.tr
1994: Büyük değişimin kapısı
1994 yılında yeni İstanbul Otogarı hizmete girdi. Kaynaklarda açılış tarihi konusunda 6 Nisan ve 5 Mayıs 1994 şeklinde farklı tarihler görülüyor; belediyenin güncel kurumsal sayfası 1994 yılını, AVTER ise 5 Mayıs 1994 tarihini esas alıyor.
LOTEM
+1
O dönem için bu, yalnızca yeni bir terminal binası değildi. İstanbul’un karayolu ulaşımının yeniden düzenlenmesiydi.
1994 sonrasında Topkapı’daki Anadolu ve Trakya otogarlarının faaliyetleri sonlandırıldı ve şehirlerarası otobüslerin yeni terminali kullanması zorunlu hale getirildi. Dönemin uygulamalarına ilişkin kaynaklar, İstanbul Valiliği’nin şehirlerarası ve uluslararası otobüslerin şehir merkezine girişini sınırlandırdığını aktarıyor.
dokumen.pub
İstanbul böylece otobüs ulaşımını merkezden dışarıya doğru yeniden örgütledi. Bugün bize sıradan gelen bu karar, o yıllarda metropolün büyüme biçimine verilmiş oldukça belirgin bir cevaptı.
Neden Herkes “Esenler Otogarı” Diyor?
İdari sınır ile şehir hafızası aynı şey değildir
İşte sorunun en ilginç tarafı burada ortaya çıkıyor. Otogar Bayrampaşa’dadır; fakat halk arasında Esenler Otogarı olarak yerleşmiştir.
AVTER bunu açık biçimde ifade ediyor: İstanbul Otogarı sanılanın aksine Esenler’de değil, Bayrampaşa ilçe sınırları içindedir.
avter.com.tr
Esenler Belediyesi’nin tarih çalışması da bugün Bayrampaşa sınırlarında kalan yapının “Esenler Otogarı” olarak bilindiğini belirtiyor.
Esenler Belediyesi
Bu nedenle Esenler Otogarı, Bayrampaşa Otogarı ve Büyük İstanbul Otogarı ifadeleri pratikte aynı terminali işaret eder.
Peki insanlar neden Bayrampaşa yerine Esenler diyor?
Bunun cevabı biraz coğrafyada, biraz alışkanlıkta, biraz da şehirdeki ulaşım ilişkilerinde saklı. Terminal Esenler yerleşim alanıyla iç içe gelişti; metro bağlantıları ve otobüs hatları da Esenler’le güçlü bir ulaşım ilişkisi kurdu.
Otogar Bir Bina Değil, Küçük Bir İstanbul’du
Göçlerin ve karşılaşmaların mekânı
Otogarın toplumsal tarihi, yalnızca otobüslerden ibaret değil. 1990’lardan itibaren Türkiye’nin farklı şehirlerinden İstanbul’a gelenlerin ilk karşılaştığı mekânlardan biri oldu.
Bir akademik çalışmada Bayrampaşa ve çevresinin sosyokültürel oluşumunda Balkanlardan gelen göçlerin, özellikle 1950’li ve 1960’lı yıllardaki Makedonya ve Yugoslavya kökenli göçlerin önemli rol oynadığı belirtiliyor.
Marmara Katalogu
Daha sonra Anadolu’dan İstanbul’a yönelen büyük göç dalgaları bu çevrenin toplumsal dokusunu daha da çeşitlendirdi.
İlber Ortaylı, İstanbul üzerine yaptığı bir söyleşide şehrin tarihsel karakterini anlatırken “İstanbul, kurulduğundan beri sıkıntı çeken bir şehirdir” değerlendirmesini yapıyordu.
DergiPark
Bu söz, otogar gibi sürekli insan hareketi üreten mekânlara bakarken de anlam kazanıyor.
Otogarın koridorlarında yalnızca yolcular değil, Türkiye’nin farklı bölgelerinden gelen hayat hikâyeleri de karşılaşıyordu.
“Küçük bir şehir”
2003 tarihli bir Milliyet haberinde Esenler Otogarı “küçük bir şehir” olarak tanımlanıyordu. Habere göre günlük yaklaşık 100 bin kişinin giriş çıkış yaptığı terminalde yazıhaneler, dükkânlar, otel, karakol, cami, metro, noter ve çeşitli hizmet birimleri bulunuyordu.
Milliyet
Bu tanım abartılı görünmeyebilir. Çünkü modern otogarlar gerçekten de kendi ekonomisini, iş bölümünü ve gündelik yaşamını üreten karmaşık kentsel alanlardır.
2019 Sonrası: Eski Otogarın Yeni Yüzü
Bir ulaşım merkezinden kamusal mekâna
Otogarın tarihindeki yeni kırılmalardan biri 2019-2021 döneminde yaşandı. İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne göre işletme hakkı sürecinin ardından 9 Eylül 2021 itibarıyla otogar belediyeye geçti ve kapsamlı bakım-onarım çalışmaları başlatıldı.
LOTEM
Metruk ve amaç dışı kullanılan alanların temizlenmesi, peronların yenilenmesi ve yapıların bakımının yapılması bu dönüşümün parçalarıydı.
Bu değişim, İstanbul’un geçmişte “ulaşım problemi” olarak gördüğü bir alanı yeniden kamusal hayatın parçası haline getirme arayışını gösteriyor.
Bugün otogara baktığımızda iki farklı zamanı aynı anda görebiliyoruz: 1980’lerin büyüyen İstanbul’unun dev ulaşım projesi ve 2020’lerin daha güvenli, düzenli ve kamusal bir terminal yaratma çabası.
Sonuç: Aynı Otogar, Farklı İsimler, Değişen İstanbul
Esenler Otogarı ile Bayrampaşa Otogarı aynı yerdir. Resmî ve idari açıdan doğru ifade, otogarın Bayrampaşa ilçesinde bulunan Büyük İstanbul Otogarı olduğudur. “Esenler Otogarı” ise uzun yıllardır yerleşmiş halk kullanımındaki isimdir.
bayrampasa.gov.tr
+1
Fakat bu isim farklılığı aslında İstanbul’un kendisi hakkında daha büyük bir şey söylüyor: Şehirler yalnızca belediye sınırlarından oluşmaz. İnsanların kullandığı yollar, hatırladığı mekânlar ve günlük dilde yaşattığı isimler de şehrin gerçek haritasını oluşturur.
İlber Ortaylı’nın şehir hafızasına ilişkin “Bir şehrin hafızası yoksa o şehir değil” sözü bu açıdan düşündürücü.
Sözcü
Bugün otogardan bir otobüse binerken belki yalnızca başka bir şehre doğru yola çıktığımızı düşünüyoruz. Oysa aynı peronlarda yıllardır göçler, ayrılıklar, kavuşmalar ve İstanbul’a dair umutlar birikiyor.
Belki de asıl soru şu: Bir şehrin tarihini yalnızca eski binalarda mı aramalıyız, yoksa her gün binlerce insanın gelip geçtiği otogar gibi hareketli mekânlarda da şehrin geçmişini okuyabilir miyiz?